ناشر منبع

null تامین مالی جمعی: نوآوری بازار تامین مالی کشور
09:28

تامین مالی جمعی: نوآوری بازار تامین مالی کشور

دکتر علی وحدت رییس هیات عامل صندوق نوآوری و شکوفایی ریاست جمهوری طی یادداشتی که در شماره 427 مجله تجارت فردا تاریخ 1400/07/24داشته است، اشاره کردند که در تامین مالی جمعی، نه یک نهاد، بلکه ده‌ها و بلکه صدها فرد حقیقی و حقوقی، از شهروندان گرفته تا شرکت‌ها و سازمان‌ها می‌توانند در تامین مالی یک طرح مشارکت کنند و در سود و زیان آن شریک شوند. 

مقدمه
گرچه وقتی صحبت از «تامین مالی» به میان می‌آید، بسیاری سریع به یاد «تسهیلات» ـ بخوانید وام ـ می‌افتند، اما واقعیت این است که تامین مالی دنیای بسیار بزرگی است که هر روز به وسعت آن نیز افزوده می‌شود، به این معنا که ابزارها و خدمات مالی جدیدی به بازار عرضه می‌شود. شاید مهمترین دلیل آن هم این باشد که تامین مالی، بازار بزرگی دارد و تامین‌کنندگان مالی هم مانند هر کسب‌وکار دیگری، تلاش می‌کنند تا با نوآوری، به معنای خلق محصولات و خدمات جدید، سهم بیشتری از این بازار را از آن خود کنند. به بیان دیگر، رقابت در بازارهای مالی به پیشرانی برای نوآوری و عرضه مداوم ابزارهای مالی جدید تبدیل شده است. 
هر کدام از این ابزارهای مالی، تلاش می‌کنند تا به یکی از نیازهای گروهی از خدمات‌گیرندگان پاسخ دهند. برای مثال در «تسهیلات تولیدی» که یکی از قدیمی‌ترین و شناخته‌شده‌ترین ابزارهای مالی است، تامین‌کننده منابع مالی منابعی را در قالب وام به یک تولیدکننده اختصاص می‌دهد تا تولیدکننده به کمک آن، تجهیزات مورد نیاز را خریداری، و یک واحد تولیدی راه‌اندازی کند، و متعاقباً بعد از مدتی، مبلغ وام را در قالب اقساط به تامین‌کننده بازگرداند. 
یا به عنوان یک مثال دیگر، «تسهیلات فروش اقساطی» که یکی از تسهیلات مهم بازار است، به مشتریان یک تولیدکننده یا فروشنده کمک می‌کند تا کالای مورد نظرشان را بخرند، و مبلغ آن را در قالب اقساط به تامین‌کننده بپردازند. در واقع در این تسهیلات، مشتری بخش اندکی از قیمت کالای مورد نظرش را نقداً می‌پردازد و الباقی آن را تامین‌کننده منابع مالی، به فروشنده پرداخت می‌کند. با این کار، فروشنده کالای خود را نقد فروخته است، اما مشتری آن را اقساطی خریده است. 

نوآوری در صندوق نوآوری و شکوفایی
صندوق نوآوری و شکوفایی ریاست جمهوری، به موجب قانون حمایت از شرکت‌ها و موسسات دانش‌بنیان، تامین مالی شرکت‌های دانش‌بنیان را برعهده دارد. صندوق که از سال 1392 فعالیت خود را به عنوان یک نهاد عمومی غیردولتی آغاز کرده است، بیش از 60 نوع خدمت مالی در 4 خانواده تسهیلات، ضمانت‌نامه، سرمایه‌گذاری و توانمندسازی به شرکت‌های دانش‌بنیان که تعداد آن‌ها اخیراً به حدود 6400 شرکت رسیده است، ارایه می‌دهد. مجموع خدمات صندوق در قالب 4 خانواده یادشده طی دو و نیم سال اخیر با جهش چشمگیر به نزدیک 18 هزار میلیارد تومان بالغ می‌شود. شایان یادآوری است، تعداد شرکت‌های دانش‌بنیان (که ارزیابی صلاحیت دانش‌بنیانی آن‌ها توسط معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری صورت می‌گیرد)، به طور پیوسته در حال افزایش است، و از سوی دیگر، کسب‌وکار شرکت‌های دانش‌بنیان موجود نیز به تدریج بزرگ و بزرگ‌تر می‌شود. 
صندوق نوآوری و شکوفایی برای آنکه بتواند پاسخگوی نیازهای فزاینده شرکت‌های دانش‌بنیان باشد و ماموریت خود را به خوبی محقق سازد، تلاش کرده تا خود نیز نهادی نوآور باشد و ابزارها و خدمات مالی جدیدی عرضه‌کند. برای مثال، تا چند سال پیش خدمات صندوق عمدتاً بر تسهیلات متمرکز بود. اما از سال 97 به این سو، سرمایه‌گذاری خطرپذیر (جسورانه) در کسب‌وکارهای دانش‌بنیان را نیز جدی گرفت و با طراحی و عملیاتی‌کردن چند ابزار جدید، اینک مفتخر است که با همکاری شتابدهنده‌های دانش‌بنیان و صندوق‌های پژوهش و فناوری، در نزدیک به 100 طرح دانش‌بنیان سرمایه‌گذاری خطرپذیر(VC) کرده است. 
به عنوان یک مثال دیگر، صندوق تا چند سال پیش ابزاری برای کمک به شرکت‌های عمدتاً کوچک و متوسط نوپایی که نیازمند کمک برای رهن فضای کسب‌وکارشان بودند، نداشت. اما با مطالعه دقیق نیاز شرکت‌ها، تسهیلات ودیعه رهن شرکت‌های دانش‌بنیان را راه‌اندازی کرد که به شرکت‌ها کمک می‌کند تا بدون وثیقه، 70 درصد مبلغ ودیعه رهن مورد نیاز برای تامین فضای کسب‌وکار خود را در قالب تسهیلات قرض‌الحسنه از صندوق دریافت کنند. به بیان دیگر، این تسهیلات به شرکتی که تنها 200 میلیون تومان نقدینگی دارد، کمک می‌کند تا یک دفتر کار به مبلغ 700 میلیون تومان رهن کند. 
تمرکز بر خدمات لیزینگ و LC برای خریداران بزرگ هم یکی از ابزارهای بسیار موفق برای تحریک و تضمین بازار شرکت‌های دانش‌بنیان بوده است و مورد اقبال روز افزون شرکت‌ها هم قرار گرفته است.

نوآوری فقط خلق یک ابزار جدید مالی نیست
اما نوآوری در تامین مالی، تنها خلق یک ابزار جدید نیست، بلکه بهبود در ابزارهای موجود را هم شامل می‌شود. اجازه دهید مثال دیگری بزنیم. یکی از نیازهای اصلی شرکت‌های دانش‌بنیان، خرید دفتر کار یا سوله کارگاهی است، به ویژه شرکت‌هایی که کمی رشد کرده‌اند و در آستانه بزرگ شدن هستند. تا سال 97، صندوق، ساختمان‌هایی را (فرضاً با 10 واحد اداری) می‌خرید و در قالب «اجاره به شرط تملیک» به آن‌ها واگذار می‌کرد. اما این مدل مشکلاتی داشت، از جمله اینکه شرکت‌های علاقمند به استفاده از این تسهیلات، باید صرفاً همان واحدهایی را می‌خریدند که صندوق برای آن‌ها تدارک دیده بود. این واحدهای اداری ممکن بود از لحاظ متراژ، موقعیت، نقشه و ... با نیاز شرکت‌ها تناسب زیادی نداشته باشد.
اما با یک تغییر کوچک در نحوه اجرا، همه این مشکلات حل شد. در اواخر سال 97، صندوق تصمیم گرفت تسهیلات خرید دفتر کار یا سوله کارگاهی را به جای مدل «اجاره به شرط تملیک»، با مدل «فروش اقساطی» به شرکت‌ها پرداخت کند. در این مدل جدید، شرکت‌های دانش‌بنیان می‌توانند هر واحد اداری را در هر کجای کشور، با هر نقشه و متراژی که نیاز دارند، بخرند، و صندوق تا سقف 70 درصد مبلغ کارشناسی‌شده آن واحد به آن‌ها اختصاص می‌دهد. از همان ابتدا، شرکت‌ها مالک واحد هستند، اما سند موقتاً به عنوان وثیقه تسهیلات در رهن صندوق قرار می‌گیرد. 
این قبیل اصلاحات ساختاری طی این مدت در اکثر خدمات صندوق به هدف جلب رضایت شرکت های دانش بنیان و سهولت فرآیندهای اجرایی آن اعمال شد.

تامین مالی جمعی: یک نوآوری ارزنده در بازار تامین مالی کشور
یکی از ابزارهایی که چند سالی است در جهان طراحی و اجرا شده، اما در ایران کمتر به آن توجه شده بود، «تامین مالی جمعی» است. در تامین مالی جمعی، نه یک نهاد، بلکه ده‌ها و بلکه صدها فرد حقیقی و حقوقی، از شهروندان گرفته تا شرکت‌ها و سازمان‌ها می‌توانند در تامین مالی یک طرح مشارکت کنند و در سود و زیان آن شریک شوند. 
یکی از چالش‌های اصلی و همیشگی مشارکت شهروندان در تامین مالی طرح‌ها، «اعتماد» است. در واقع، ممکن است چند شهروند بتوانند به دوستان و آشنایان خود اعتماد و در طرح آن‌ها مشارکت کنند، اما اعتماد برپایه آشنایی و یا صمیمیت برد زیادی ندارد و نمی‌تواند به یک منبع تامین مالی قابل توجه در زیست‌بوم نوآوری تبدیل شود. در تامین مالی جمعی، واسطه‌هایی وجود دارند که وظیفه اعتمادسازی را برعهده دارند. این واسطه‌ها، طرح‌ها را به دقت ارزیابی می‌کنند و مردم به واسطه اعتماد به آن‌ها، از سلامت طرح‌ها و شرکت‌های سرمایه‌پذیر اطمینان خاطر پیدا می‌کنند. 
در کشور ما، مدتی است که شرکت فرابورس ایران، شرکت‌هایی را به عنوان عاملان تامین مالی جمعی ارزیابی و معرفی کرده است و این عاملان، به عنوان واسطه‌هایی بین سرمایه‌‌گذاران و سرمایه‌پذیران عمل می‌کنند. هر شرکت علاقمند به تامین مالی جمعی، می‌تواند به این عاملان مراجعه کرده، و طرح خود را به آن‌ها معرفی نماید. این عاملان با بررسی سوابق و وضع موجود مالی و فنی شرکت، و همچنین ارزیابی محتوای طرح، نسبت به پذیرش طرح تصمیم می‌گیرند: آن‌ها ممکن است طرح را رد کنند، یا اجازه انتشار آن طرح را از کارگروه ارزیابی تامین مالی جمعی بگیرند.
اگر عامل، تامین مالی جمعی طرح را بپذیرد، آنگاه نوبت به اطلاع‌رسانی به علاقمندان می‌رسد. در این مرحله، عامل تلاش می‌کند تا طرح را به عموم مردم و کسب‌وکارهای علاقمند به سرمایه‌گذاری جسورانه معرفی کند. و علاقمندان نیز متعاقباً می‌توانند میزان سرمایه‌گذاری خود را از طریق پایگاه اینترنتی عامل (سکوی تامین مالی جمعی) اعلام کنند. طبیعتاً برخی طرح‌ها نمی‌توانند سرمایه کامل را جذب کنند، اما برخی موفق می‌شوند. حالا نوبت به اجرای طرح توسط شرکت متقاضی (سرمایه‌پذیر) می‌رسد. و نهایتاً، پس از اجرای طرح در موعد مقرر، عامل به ارزیابی نتایج آن طرح می‌پردازد و سود و زیان را مابین سرمایه‌گذاران تقسیم می‌کند. کلیه این فرآیندها با نظارت دائمی یک نهاد مالی دارای مجوز از سازمان بورس و اوراق بهادار انجام می‌شود، ضمن اینکه کارگروه تامین مالی جمعی بنا بر ضرورت، حسابرسان معتمد سازمان بورس را به ارزیابی مالی طرح‌ها فرا می‌خواند تا سرمایه‌گذاران از صحت گزارش‌های مالی و سود و زیان ناشی از عملکرد شرکت‌های سرمایه‌پذیر مطمئن شوند. ناگفته نماند، در تامین مالی جمعی، عامل در سود و زیان طرح‌ها شریک نیست و تنها درصدی از کل سرمایه جذب‌شده به عنوان کارمزد تامین مالی به او تعلق می‌گیرد. 


همان‌طور که پیداست، تامین مالی جمعی چند مزیت دارد:
•    به شرکت‌هایی که به دلایلی (مثلاً بالابودن نسبی ریسک طرح خود) علاقمند به دریافت تسهیلات نیستند یا به هر دلیل (مثلا عدم امکان ارایه وثیقه مناسب)، توان و شرایط آن را ندارند، کمک می‌کند تا منابع مالی مورد نیاز خود را جذب کنند. 
د    به عموم شهروندان، پیر و جوان، مرد و زن، از هر قشر و گروه، و در سراسر کشور، اجازه می‌دهد تا با سرمایه‌های خرد، در سود و زیان طرح‌های سرمایه‌پذیر مشارکت کرده و منفعت اقتصادی کسب کنند. 
د    دست کم بخشی از نقدینگی سرگردان جامعه را که می‌تواند به بازارهای موازی (نظیر مسکن، سکه و طلا) و یا فعالیت‌های خاکستری، غیرقانونی یا بعضاً مخرب اقتصادی سرازیر شود، به فعالیت‌های مولد اقتصادی تزریق می‌کند. 
•    امکان مشارکت شهروندان در ساختن آینده جامعه را ایجاد می‌کند و به مردم این احساس را منتقل می‌کند که فرصت مشارکت در ایجاد آینده‌ای بهتر در حد توان یک شهروندان عادی، بدون پیچیدگی‌های خاص و در چارچوب قانون فراهم است. 
تامین مالی جمعی دانش‌بنیان‌ها و دو ابتکار کلیدی صندوق نوآوری و شکوفایی
گرچه تامین مالی جمعی محدود به شرکت‌های دانش‌بنیان نیست، اما آن‌ها قطعاً یکی از مشتریان اصلی تامین مالی جمعی محسوب می‌شوند. بنابراین صندوق نوآوری و شکوفایی همزمان با اجرایی و عملیاتی‌شدن تامین مالی جمعی در کشور، تصمیم گرفت تا در این فرایند مشارکت جدی و معناداری داشته باشد. 
بررسی اولیه صندوق نشان داد که اولاً اغلب شهروندان با تامین مالی جمعی بیگانه‌اند و آن را نمی‌شناسند. ثانیاً بسیاری از شهروندان ریسک‌پذیری نسبتاً پایینی دارند و به ویژه در روزها و ماه‌های نخست که هنوز تعداد نمونه‌های موفق تامین مالی جمعی در ایران ناچیز است، احتمالاً اغلب مردم در آن مشارکت نخواهند کرد. 
بنابراین صندوق تصمیم گرفت برای گسترش تامین مالی جمعی شرکت‌های دانش‌بنیان دو اقدام مهم انجام دهد:
د    بیمه آورده سرمایه‌گذاران طرح‌های دانش‌بنیان: به این معنا که صندوق اصل آورده سرمایه‌گذاران روی طرح‌های سرمایه‌پذیر شرکت‌های دانش‌بنیان با مدل تامین مالی جمعی را بیمه می‌کند و لذا اگر طرح یک شرکت دانش‌بنیان دچار زیان شد، اصل آورده سرمایه‌گذاران به آنان مسترد خواهد شد. انتظار می‌رود این اقدام صندوق، شهروندانی را که ریسک‌پذیری کمتری دارند، به مشارکت در قالب تامین مالی جمعی تشویق کند. 
•    تولید یک مسابقه تلویزیونی با موضوع تامین مالی جمعی شرکت‌های دانش‌بنیان: آشنایی شهروندان با تامین مالی جمعی مستلزم فعالیت‌های ترویجی و رسانه‌ای است و از این رو، صندوق علاوه بر تولید انواع محتوای متنی، تصویری و چندرسانه‌ای و توزیع آن از طریق فضای مجازی، تصمیم گرفت تا با مشارکت فرابورس ایران و رسانه ملی، یک مسابقه تلویزیونی با مضمون تامین مالی جمعی بسازد.
پس از انتشار فراخوان، بیش از 220 شرکت دانش‌بنیان برای حضور در این مسابقه که کارویا نام دارد و به زودی از یکی از شبکه‌های سیما پخش خواهد شد، ثبت نام کردند. شرکت‌ها مورد ارزیابی دقیق مدیران و کارشناسان صندوق قرار گرفتند و نهایتاً حدود 120 شرکت وارد مرحله توانمندسازی شدند. در این مرحله، مربیان تلاش کردند تا با برگزاری کارگاه‌های آموزشی در زمینه تدوین و ارایه مدل و طرح کسب‌وکار، شرکت‌کنندگان را برای حضور در برنامه و ارایه طرح خود نزد داوران آماده‌تر کنند. سرانجام 100 شرکت به مرحله داوری حضوری راه یافتند و مدل و طرح کسب‌وکار خود را به داوران عرضه کردند. داوران نیز آماده‌ترین طرح‌ها برای تامین مالی جمعی را انتخاب کردند. بنابراین به زودی و پس از پخش هر قسمت از مسابقه کارویا، شهروندان می‌توانند با طرح‌های برتر آشنا شوند و سوال و جواب مدیر یا مدیران شرکت با داوران را هم ببینند، و در صورت تمایل، روی طرح سرمایه‌گذاری کنند. طبیعتاً شرکت‌های دانش‌بنیان منتخب مسابقه تلویزیونی کارویا نیز از بیمه صندوق نوآوری و شکوفایی بهره‌مندند و لذا سرمایه‌گذاران این طرح‌ها از بازگشت اصل سرمایه خود اطمینان خواهند داشت. 

کلام آخر ...
در دنیایی که فناوری و نوآوری به صحنه اصلی رقابت‌های جهانی تبدیل شده است، شرکت‌های دانش‌بنیان یکی از دارایی‌های مهم و راهبردی کشور محسوب می‌شوند. اگرچه اقتصاد دانش‌بنیان چیزی به مراتب فراتر از مجموع شرکت‌های اصطلاحاً دانش‌بنیان است، اما از هر طرف که نگاه کنیم، شرکت‌های دانش‌بنیان از مهمترین بازیگران زیست‌بوم نوآوری کشور به شمار می‌روند. 
شرکت‌های دانش‌بنیان پیوسته در حال رشد هستند و بی‌اغراق، هر روز، بر تعداد آن‌ها نیز افزوده می‌شود. این شرکت‌ها مانند هر کسب‌وکار دیگری، در طول چرخه عمر خود، نیازهای مالی متفاوتی دارند. بنابراین نهادی مانند صندوق نوآوری و شکوفایی باید تلاش کند (و تلاش کرده است) که ابزارهای متنوعی را متناسب با مراحل مختلف چرخه عمر این شرکت‌ها و نیازهای متنوع آن‌ها طراحی و عرضه کند و تامین مالی جمعی یکی از این ابزارهاست. اما همه این اقدامات، لازم و در عین حال ناکافی است. عرضه ابزارهای جدید و خلاقانه برای تامین مالی دانش‌بنیان‌ها، پروژه‌ای نیست که شروع و پایان مشخص داشته باشد. این بازی همچنان ادامه دارد. 
و نکته دیگری که نباید فراموش کرد این است که مفهوم «زیست‌بوم» که این روزها ما برای اشاره به همه بازیگران حوزه نوآوری و روابط بین آن‌ها از آن استفاده می‌کنیم، یک پیام بسیار مهم دارد: این که درست مانند زیست‌بوم طبیعی، بالندگی زیست‌بوم نوآوری نیز در گرو شکل‌گیری روابط سازنده مابین بازیگران است. بنابراین بازیگران زیست‌بوم نوآوری باید یاد بگیرند که با همدیگر همکاری کنند و ارزش افزوده حقیقی و پایدار، ثمره این نوع همکاری‌ها است. به همین مثال تامین مالی جمعی نگاه کنید: فرابورس ایران، صندوق نوآوری و شکوفایی، عاملان و نهاد مالی دارای مجوز تامین مالی جمعی، شرکت‌های دانش‌بنیان، و شهروندان در کنار هم قرار می‌گیرند و هر یک، نقشی را برعهده می‌گیرند تا یک اتفاق مهم بیفتد. 

ارسال ایمیل