ناشر منبع

null تأمین مالی فناوری: نگاهی به رویکردها و کارنامه 20 ماهه صندوق نوآوری و شکوفایی
08:46

تأمین مالی فناوری: نگاهی به رویکردها و کارنامه 20 ماهه صندوق نوآوری و شکوفایی

دکتر علی وحدت رییس هیات عامل صندوق نوآوری و شکوفایی ریاست جمهوری طی یادداشتی که در شماره 377 هفته‌نامه تجارت فردا تاریخ 1399/07/05داشته است بر این مورد اشاره کرده است که رشد و پویایی شرکت‌های دانش‌بنیان بدون وجود نهادهای تأمین مالی هوشمند، قوانین روزآمد و زیرساخت‌های روان و شفاف قابل تصور نیست.

اقتصاد دانش‌بنیان که قلب تپنده آن را فناوری و به بیان دقیق‌تر، نوآوری فناورانه تشکیل می‌دهد، حالا چند دهه است که به تدریج جای خود را در سیاست‌ها و راهبردهای ملی بسیاری از کشورها باز کرده است. در این اقتصاد جدید، مزیت رقابتی ناشی از دسترسی به منابع طبیعی یا فراتر از آن، فناوری و ماشین‌آلات و تجهیزات نیست، بلکه زاییده توانمندی بنگاه‌ها و کشورها در توسعه دانش و خلق فناوری و به‌ویژه فناوری پیشرفته است. جای تعجب نیست که در دنیای امروز، ارزش برخی از بنگاه‌های تراز اول حوزه فناوری یا میزان فروش سالانه آن‌ها از تولید ناخالص داخلی برخی از کشورها فراتر رفته است و برخی مدعی‌اند سرانه تولید پتنت (پروانه ثبت اختراع) هر کشور، همبستگی زیادی با تولید ناخالص داخلی آن دارد. 
در ایران نیز، توسعه اقتصاد دانش‌بنیان حالا بیش از یک دهه است که در صدر سیاست‌های دولت و حاکمیت قرار گرفته است. گرچه تقلیل «اقتصاد دانش‌بنیان» به «شرکت‌های دانش‌بنیان» اشتباه ظریف، اما بزرگی است که از اثربخشی سیاست‌ها و راهبردهای ملی کاسته است، پیدایش مفهوم «شرکت‌های دانش‌بنیان» و تصویب «قانون حمایت از شرکت‌ها و موسسات دانش‌بنیان» در سال 1389 در مجلس شورای اسلامی را می‌توان نقطه عطف مهمی در عرصه سیاستگذاری فناوری و نوآوری کشور دانست. 
اکنون با گذشت 10 سال از تصویب این قانون که بسته متنوعی از حمایت‌ها، مشوق‌ها و معافیت‌ها را در اختیار شرکت‌های دانش‌بنیان قرار می‌دهد و با تلاش دستگاه‌های اجرایی و سایر نهادهای دست‌اندرکار، بیش از 5300 شرکت دانش‌بنیان در حوزه‌های مختلف صنعت و فناوری در گوشه و کنار کشور به توسعه محصولات و خدمات پیشرفته و عرضه آن‌ها به بازارهای داخلی و خارجی اشتغال دارند. 
اما یکی از الزامات اصلی توسعه و تجاری‌سازی فناوری، «تأمین مالی» است و رشد و پویایی شرکت‌های دانش‌بنیان بدون وجود نهادهای تأمین مالی هوشمند، قوانین روزآمد و زیرساخت‌های روان و شفاف قابل تصور نیست. تأمین مالی فناوری و نوآوری در دنیای رقابتی و پیچیده امروز، یک امر تخصصی و عمیقاً نوآورانه است. این باور که ابزارها، نهادها و رویکردهای سنتی تأمین مالی می‌توانند به رشد و توسعه مدل‌های کسب‌وکار خلاقانه و استارت‌آپی امروز کمک کنند، یکی از مهم‌ترین اشتباهات سیاستی ممکن است. فقط لحظه‌ای تصور کنید که هر کدام از غول‌های استارت‌آپی امروز کشور در زمینه حمل‌ونقل یا خرده‌فروشی آنلاین که چند جوان با منابع مالی اندک آن‌ها را به راه انداخته‌اند، قرار بود منابع مالی مورد نیاز خود در ابتدای کار را در قالب وام از بانک‌ها تأمین می‌کردند ...
یکی دیگر از اشتباهات سیاستی رایج در زمینه تأمین مالی فناوری و نوآوری آن است که تصور شود شرکت‌های دانش‌بنیان، فناور یا خلاق، لزوماً در مراحل اولیه چرخه عمر خود نیازمند تأمین مالی هستند و به محض آن که وارد دوره رشد یا بلوغ شدند، باید بتوانند روی پای خود بایستند. حال آنکه نیازهای مالی شرکت‌های حوزه فناوری همپای رشد آن‌ها ابعاد بزرگ‌تر و پیچیده‌تری پیدا می‌کند. به واقع، فرایند توسعه فناوری از پیش از تأسیس شرکت به اصطلاح دانش‌بنیان تا جایی که شرکت دانش‌بنیان وارد بورس، به مثابه یک اقیانوس بیکران، می‌شود، نیازمند تأمین مالی است. 
نظام تأمین مالی فناوری در ایران نیز همچون سایر کشورها، بازیگران متعددی دارد که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به صندوق‌های پژوهش‌های فناوری، بانک‌ها، بیمه‌ها، صندوق‌های جسورانه بورسی و بازار بورس اشاره کرد. 
صندوق نوآوری و شکوفایی نیز که به موجب قانون حمایت از شرکت‌ها و موسسات دانش‌بنیان به عنوان یک نهاد عمومی غیردولتی زیر نظر رئیس‌جمهور تشکیل شده است و وظیفه تأمین مالی این شرکت‌ها را برعهده دارد، یکی از مهم‌ترین بازیگران نظام تأمین مالی زیست‌بوم فناوری و نوآوری کشور به شمار می‌رود. 
از آذر 97 تاکنون که هیأت عامل جدید صندوق نوآوری و شکوفایی از سوی رئیس‌جمهور به عنوان رئیس هیأت امنا منصوب شده‌اند، صندوق سیاست‌ها و رویکردهای جدیدی را در پیش گرفته و اقدامات مختلفی انجام داده است که در ادامه برخی از مهم‌ترین آن‌ها را مرور خواهیم کرد: 
•    تعامل فعالانه با سایر بازیگران زیست‌بوم فناوری و نوآوری کشور: توسعه فناوری و تجاری‌سازی آن مستلزم وجود بازیگران متعددی است که هر کدام کارکرد خاص خود را دارند. تعدد این بازیگران به حدی است که اخیراً از استعاره «زیست‌بوم» (معادل واژه اکوسیستم) برای اشاره به نظام نوآوری استفاده می‌شود. هدف از تشبیه نظام نوآوری به اکوسیستم طبیعی که متشکل از گونه‌های مختلف گیاهی و جانوری است، هم تأکید بر تعدد بازیگران و هم تأکید بر ضرورت تعامل سازنده آن‌ها است. هیچ یک از بازیگران این زیست‌بوم نمی‌تواند به تنهایی بار توسعه و تجاری‌سازی فناوری را به دوش بکشد و صندوق نوآوری نیز از این قاعده مستثنی نیست. از این رو صندوق کوشیده است سطح همکاری خود با شتابدهنده‌ها، پارک‌ها و مراکز رشد، صندوق‌های پژوهش و فناوری، بانک‌ها، صندوق‌های جسورانه بورسی، بیمه‌ها، شرکت‌های بزرگ صنعتی و نیز سایر دستگاه‌های اجرایی و نهادهای حمایتی را به طور چشم‌گیری ارتقا دهد. 
•    جلب مشارکت بخش خصوصی برای تزریق منابع مالی به زیست‌بوم نوآوری: بار توسعه اقتصاد دانش‌بنیان برعهده بخش خصوصی است و کارکرد دولت و حاکمیت، باید به سیاستگذاری و تنظیم مقررات، نظارت و حمایت‌های هوشمندانه کاتالیزوری محدود شود. از سوی دیگر، منابع بخش دولتی با محدودیت‌های مختلفی روبروست و دولت نمی‌تواند و نباید همه بار تأمین مالی نوآوری را بر دوش بکشد. از این رو صندوق تلاش کرده است با ابزارها و روش‌های مختلف ایجاد جذابیت و کاهش ریسک، بخش خصوصی را تشویق کند تا منابع مالی خود را به میدان بیاورد. برای مثال، تنها همکاری با بانک‌ها از طریق اهرمی‌کردن منابع صندوق نزد آن‌ها موجب شد تا طی 20 ماه گذشته، بانک‌ها نزدیک به 3000 میلیارد تومان تسهیلات از منابع داخلی خود به شرکت‌های دانش‌بنیان بپردازند. همچنین همکاری صندوق با بخش خصوصی در تشکیل صندوق‌های جسورانه بورسی موجب شد تا بخش خصوصی نزدیک به 500 میلیارد تومان از منابع خود را برای تشکیل 5 صندوق جسورانه بورسی تخصیص دهد. بیمه سرمایه‌گذاری خطرپذیر به عنوان یک ابزار نوآورانه که به زودی از سوی صندوق نوآوری و شکوفایی عرضه خواهد شد، نیز با کاهش ریسک سرمایه‌گذاری جسورانه، سرمایه‌گذاران بزرگ و شرکت‌های بزرگ صنعتی را به سرمایه‌گذاری بیشتر در استارت‌آپ‌ها و طرح‌های نوآورانه سرمایه‌پذیر تشویق خواهد کرد. 
•    طراحی و عملیاتی‌سازی ابزارهای جدید تأمین مالی: همان‌طور که در مقدمه اشاره شد، تأمین مالی نوآوری خود مستلزم ابزارهای نوآورانه است. وانگهی، زیست‌بوم نوآوری یک موجود زنده و پویاست و ابزارهای تأمین مالی جدیدی طلب می‌کند. از این رو صندوق تلاش کرده است تا همپای تغییرات زیست‌بوم و برای پاسخگویی بهتر به نیازهای شرکت‌های دانش‌بنیان، ابزارهای تأمین مالی جدیدی را طراحی و عرضه کند. برای مثال، یکی از نیازهای شرکت‌های دانش‌بنیان و به ویژه شرکت‌های کوچک و متوسط نوپا، تأمین فضای استقرار است. توان مالی محدود این شرکت‌ها امکان خرید فضای کار را فراهم نمی‌کند و معمولاً این شرکت‌ها به سمت فضاهای استیجاری کشیده می‌شوند. بنابراین صندوق نوآوری و شکوفایی "تسهیلات ودیعه رهن" شرکت‌‌های دانش‌بنیان را طراحی و با کمک صندوق‌های پژوهش و فناوری عملیاتی کرد. به عنوان یک مثال دیگر، حفاظت از انواع مالکیت فکری، از اختراع گرفته تا نشان تجاری و طرح صنعتی، یکی از نیازهای مهم شرکت‌های دانش‌بنیان در تمام مراحل رشد و فعالیت است. از این رو، صندوق به سبد خدمات توانمندسازی، پرداخت بلاعوض بخشی از هزینه دریافت این نوع خدمات را عهده‌دار شد. 
ش    تقویت کارآیی سازمانی: صندوق نوآوری و شکوفایی با جثه‌ای نسبتاً کوچک عهده‌دار تأمین مالی تعداد فزاینده‌ای از شرکت‌های دانش‌بنیان کوچک و بزرگ در گوشه و کنار کشور است. از آنجا که بخشی از اثربخشی تأمین مالی، به زمان و سرعت عمل آن باز می‌گردد، صندوق باید فرایندهای خدمت‌رسانی خود را تسهیل می‌کرد. از این رو با روش‌های مختلف و به ویژه بازمهندسی فرایندها و برون‌سپاری حداکثری، جان تازه‌ای به فرایندهای خدمت‌رسانی خود دمید. برای مثال، برون‌سپاری تسهیلات خرد به 24 صندوق پژوهش و فناوری از طریق اعطای بیش از 1200میلیارد تومان خط اعتباری به آن‌ها، به طور هم‌زمان موجب کاهش زمان رسیدگی به این درخواست‌ها و توزیع خدمات در سراسر کشور شد. حالا دیگر نیازی نیست شرکت‌های مستقر در سایر استان‌ها برای دریافت خدمات صندوق نوآوری و شکوفایی به تهران مراجعه کنند. به عنوان یک مثال دیگر، بازمهندسی فرایندها موجب کاهش زمان مورد نیاز برای صدور ضمانت‌نامه از بیش از دو ماه به کمتر از یک هفته شد.
•    توسعه بازار شرکت‌های دانش‌بنیان: یکی دیگر از نکات مهم در حمایت از فعالیت‌های دانش‌بنیان، توجه به توسعه بازار به موازات تأمین مالی است. از این رو صندوق تلاش کرده است با ابزارها و روش‌های مختلف، راه را برای توسعه بازار شرکت‌های دانش‌بنیان در داخل و خارج کشور هموار کند. برای مثال، برگزاری رویدادهای «معرفی نیازهای فناورانه» که هدف آن اطلاع شرکت‌های دانش‌بنیان از محصولات و خدمات مورد نیاز شرکت‌های بزرگ صنعتی، دستگاه‌های اجرایی و نهادهای عمومی است، خدمت جدیدی بود که در سال گذشته به انعقاد بیش از 4700 میلیارد تومان تفاهم‌نامه بین شرکت‌های دانش‌بنیان و مشتریان آن‌ها منجر شد. همچنین اعزام شرکت‌های دانش‎‌بنیان در قالب هیأت تجاری به خارج کشور برای مذاکره با مشتریان بالقوه و بالعکس، پذیرش هیأت‌های تجاری متشکل از بازرگانان و خریداران محصولات ایرانی با حمایت بلاعوض صندوق، خدمت دیگری بود که صندوق با هدف توسعه بازارهای صادراتی شرکت‌های دانش‌بنیان آغاز کرد. در همین راستا، راه‌اندازی نمایشگاه‌های دائمی خارج از کشور نیز با هدف تأمین بخشی از هزینه‌های حضور یک‌ساله شرکت‌های دانش‌بنیان در بازارهای هدف و تسهیل ورود آن‌ها به بازارهای صادراتی از سال گذشته آغاز شد. 
     حل مسائل ملی و توسعه فناوری‌های آینده: حل مسائل و چالش‌های ملی (مانند مدیریت پسماند، استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر، کم‌آبی و ...)، مستلزم عزم ملی و مشارکت همه‌جانبه نهادها، سازمان‌ها و دستگاه‌های دولتی و شرکت‌های خصوصی توانمند است. طی 20 ماهه اخیر، صندوق تلاش کرده است با رویکرد سیاست‌گذاری عمودی، در راستای مسئولیت اجتماعی و با مشارکت سایر نهادها و دستگاه‌های مرتبط، روی مسائل مهم و کلیدی ملی تمرکز کند و حل این مسائل با کمک شرکت‌های دانش‌بنیان را دنبال کند. همچنین، با نگاهی به آینده، در تلاش بوده است مسیر توسعه فناوری‌های آینده (علوم شناختی، هوش مصنوعی، اینترنت اشیا و داده‌های بزرگ) را با توسعه ظرفیت و توانمندی شرکت‌های دانش‌بنیان هموار کند. در این راستا، ابزار کمک هزینه تحقیق و توسعه را طراحی و اجرایی کرده است. 
و    تأمین مالی تحقیق و توسعه: تحقیق و توسعه فناوری شاه‌‌کلید رشد و توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان است و شرکت‌ها برای حفظ رقابت‌پذیری در محیط پیچیده و شتابان کسب‌وکار امروزی، ناگزیر از نوآوری مداوم و توسعه محصولات و خدمات نوین هستند. فاز تحقیق و توسعه فناوری و حرکت در لبه فناوری، علاوه بر بار هزینه‌ای شایان توجهی که برای شرکت‌های خصوصی دارد، ریسک بالایی نیز دارد. از این رو، در سراسر دنیا، از کشورهای توسعه‌یافته گرفته تا کشورهای در حال توسعه، دولت‌ها نقشی کلیدی در تأمین مالی این فاز از توسعه فناوری ایفا می‌کنند. صندوق نوآوری نیز در تلاش بوده است مسیر را برای تأمین مالی تحقیق و توسعه و تداوم نوآوری در شرکت‌های دانش‌بنیان هموار کند و با رویکردها و برنامه‌های جدید خود در این حوزه، علاوه بر تأمین هزینه‌های تحقیق و توسعه فناوری‌های آینده به صورت بلاعوض، همکاری‌های فناورانه بین شرکت‌های دانش‌بنیان و مؤسسه‌های پژوهشی را نیز ارتقا می‌دهد. 
•    رویکرد فعال در توسعه بهره‌مندی شرکت‌های دانش‌بنیان از خدمات: شرکت‌های فعال در حوزه فناوری و نوآوری، در مسیر رشد و توسعه خود با چالش‌ها و دشواری‌های فراوانی روبه‌رو هستند. بهره‌مندی از خدمات و حمایت‌های نهادهای مرتبط، از جمله صندوق نوآوری، می‌تواند مسیر حرکت و رشد شرکت‌ها را هموار کند تا شرکت‌ها بتوانند این مسیر پر پیچ و خم را سریع‌تر و آسان‌تر طی کنند. از این رو، شناخت خدمات و حمایت‌هایی که شرکت متناسب با نیازهای هر مرحله از دوره عمر خود، می‌تواند دریافت کند، همچون چراغی مسیر پیش روی شرکت را روشن خواهد کرد. در این راستا، صندوق طی 20 ماه منتهی به پایان تیر1399 با رویکردی فعال برنامه‌های متنوعی از جمله برگزاری جلسات اختصاصی معرفی خدمات برای شرکت‌ها، جلسات معرفی خدمات برای شرکت‌های دانش‌بنیان بزرگ، اعضای انجمن‌ها و سندیکاها و نیز شرکت‌های مستقر در پارک‌ها و برگزاری رویدادهای خوشامدگویی برای شرکت‌های دانش‌بنیان جدید را دنبال کرده است. همچنین با اجرای برنامه سفرهای استانی و معرفی خدمات برای شرکت‌های مستقر در استان‌های سراسر کشور، میزان بهره‌مندی این شرکت‌ها از خدمات صندوق ارتقای شایان توجهی یافته است. 
•    حمایت از توسعه زیرساخت‌های زیست‌بوم نوآوری: دسترسی به زیرساخت مناسب برای توسعه فناوری، یکی از الزامات شکل‌گیری شرکت‌های نوآور و دانش‌بنیان است. از این رو، صندوق ضمن حمایت مستقیم از شرکت‌های دانش‌بنیان، حمایت از توسعه زیرساخت‌هایی مانند کارخانه‌های نوآوری و شتابدهنده‌ها را از سال گذشته آغاز کرده است. در این راستا ضمن طراحی و اجرای بسته ویژه حمایت از شتابدهنده‌های دانش‌بنیان، تسهیلات رهن و خرید برای راه‌اندازی کارخانه‌های نوآوری نیز طراحی و اجرایی شده است.  
 

ارسال ایمیل