ناشر منبع

null چارچوب سیاست‌گذاری صندوق نوآوری و شکوفایی در توسعه سرمایه‌گذاری جسورانه
07:35

چارچوب سیاست‌گذاری صندوق نوآوری و شکوفایی در توسعه سرمایه‌گذاری جسورانه

دکتر علی وحدت رییس هیات عامل صندوق نوآوری و شکوفایی ریاست جمهوری طی یادداشتی که در سالنامه روزنامه دنیای اقتصاد داشته است بر ارتباط مستقیم بین رشد و شکوفایی اقتصاد با توسعه نوآوری ها و تجاری سازی ایده های مبتنی بر فناوری تاکید داشت و گفت: بدون دسترسی به منابع مالی کافی و وجود یک زیست بوم کارا قابل دستیابی نیست و همین موضوع لزوم دسترسی به منابع مالی توسط شرکت‌ها و مؤسسات نوآور و دانش‌بنیان را برجسته می‌سازد.

دکتر علی وحدت رئیس هیات عامل صندوق نوآوری و شکوفایی ریاست جمهوری
امروزه بر کسی پوشیده نیست که رشد و شکوفایی اقتصاد ارتباط مستقیمی با توسعه نوآوری‌ها و تجاری‌سازی ایده‌های مبتنی بر فناوری دارد. این مهم بدون دسترسی به منابع مالی کافی و وجود یک زیست بوم کارا قابل دستیابی نیست و همین موضوع لزوم دسترسی به منابع مالی توسط شرکت‌ها و مؤسسات نوآور و دانش‌بنیان را برجسته می‌سازد.
با نگاهی به گذشته و همچنین تجارت دیگر کشورها می‌توان به وضوح مشاهده کرد که بسیاری از پیشرفت‌های فناورانه‌ در نتیجه‌ی رویکرد مناسب نسبت به سرمایه‌گذاری رخ داده‌اند. اهمیت سرمایه‌گذاری در آنجاست که تامین کننده مالی با کارآفرینان در ریسک‌ها و نااطمینانی‌های ناشی از فعالیت‌های نوآورانه مشارکت می‌کند و همین موضوع امکان اتخاذ یک راهبرد جسورانه و حرکت بر فناوری‌های بنیادی را برای کارآفرینان و محققان فراهم می‌سازد. در این راستا و با توجه به اهمیت موضوع سرمایه‌گذاری، نهادهایی همچون صندوق‌های پژوهش و فناوری و صندوق‌های سرمایه‌گذاری جسورانه در کشور تشکیل شدند تا از این ره‌گذر تامین مالی نوآوری تسهیل شده و تنگناهای ذاتی این حوزه مرتفع گردد. لیکن از آنجا که سرمایه‌گذاری در حوزه‌های فناورانه علاوه بر نااطمینانی‌های گسترده نیازمند رویکردهای کاملا متفاوت نسبت به سرمایه‌گذاری سنتی است، دولت‌ها نیز در اشکال و قالب‌های مختلف در این بازار حاضر شده و کمک می‌کنند بخشی از چالش های مربوط به تامین منابع مالی جسورانه مرتفع شود. مشارکت دولت‌ها در بازار سرمایه‌گذاری جسورانه در کشورهای مختلف با سطوح متفاوت توسعه یافتگی مشهود است. داده‌های مربوط به تامین مالی جسورانه صندوق‌های سرمایه‌گذاری اروپا نشان‌گر میانگین مشارکت حدودا 20 درصدی سازمان‌های دولتی در سال 2014 و 13.8 درصدی آنها در سال 2018 از کل منابع جذب شده است. این در حالی‌ است که کشورها با سطح توسعه‌یافتگی پایین‌تر و بازارهای مالی کم عمق‌تر سهم بالاتری از حضور و مشارکت بخش عمومی برای شکل‌دهی بازار سرمایه‌گذاری جسورانه دارند.  
در ایران حمایت از فعالیت‌های نوآورانه و شرکت‌های دانش‌بنیان با تصویب و اجرای «قانون حمایت از شرکت‌ها و مؤسسات دانش‌بنیان و تجاری‌سازی نوآوری‌ها و اختراعات» از سال 1389 شدت گرفت. در راستای تحقق اهداف این قانون و به منظور كمك به توسعه اقتصاد دانش‌بنيان، «صندوق نوآوری و شکوفایی» در سال 1391 زیر نظر رییس‌جمهور آغاز به کار کرد. این صندوق از ابتدای فعالیت در سه حوزه تسهیلات، ضمانت‌نامه و ارايه خدمات توانمندسازی از شرکت‌های دانش‌بنیان حمایت و تلاش نمود مسئله تامین مالی نوآوری را در ابعاد ملی مورد توجه قرار دهد. همزمان با اوج گرفتن و توسعه گستره فعالیت‌های دانش‌بنیان در کشور، رویکرد صندوق نوآوری و شکوفایی نیز از اواسط سال ۱۳۹۷ تغییر کرد. در گام نخست برنامه همکاری با همه نهادهای فعال در اکوسیستم در دستور کار قرار گرفت و بعد توسعه سرویس¬های مالی از صندوق¬های پژوهش و فناوری کمک خواستیم و در نتیجه حجم پرداخت تسهیلات به شدت افزایش یافت؛ به نحوی که تسهیلات این صندوق در ده‌ماهه ابتدایی سال ۱۳۹۸ حدود ۳ برابر کل تسهیلات پرداختی از ابتدای فعالیت بود. در بخش ضمانت‌نامه و خدمات توانمندسازی نیز حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان در ابعاد چند برابری رشد کرد و دامنه حمایت به شکل قابل‌ توجهی توسعه یافت. در گام بعدی موضوع سرمایه‌گذاری و مشارکت به عنوان یکی از مهمترین الزامات توسعه زیست‌بوم نوآوری با کمک نهادهایی مانند صندوق‌های جسورانه بورسی و صندوق‌های پژوهش و فناوری در دستور کار صندوق قرار گرفت و بر این اساس برنامه‌های اجرایی از ابتدای سال ۹۸ آغاز شد.
نکته حایز اهمیت در این خصوص توجه به ابعاد مختلف حمایت بخش دولتی از توسعه سرمایه‌گذاری و بازار تامین مالی جسورانه است. در کنار تمامی جذابیت‌هایی که موضوع سرمایه‌گذاری از آن برخوردار است، عدم اتخاذ رویکرد مناسب و استفاده از ابزار کارآمد امکان انحراف عمده در منابع و عدم حصول به نتیجه را افزایش می دهد. از این روی گام نخست شناخت دقیق حوزه دخالت، دلایل ورود نهاد دولتی به این حوزه و نهایتا طراحی ابزار بهینه است. صندوق نوآوری و شکوفایی در این راستا راهبرد اجرایی و منسجمی را با مطالعه تجارب مشابه در سایر کشورها و سابقه موجود در کشور اتخاذ نمود. بر این اساس ۲ ابزار اصلی را برای حمایت از توسعه سرمایه‌گذاری مورد توجه قرار داد و تلاش کرد با اتکای بر آنها اهدف خود را اجرایی سازد. این ابزار به نحوی طراحی شدند که در کنار عملیاتی نمودن موضوع تزریق منابع مالی به بازار، چالش‌ عدم دخالت دولت در فرایندهای تصمیم‌گیری و مدیریتی را از یک سو و امکان هدایت بازار به سمت ایجاد نهادهای پایدار را نیز از سوی دیگر به عنوان ماموریت خود مد نظر قرار دهد. بنابراین اولویت صندوق بر کمک به کارآفرینان در بستر بازار و رویکرد توسعه نهادهای حرفه‌ای خصوصی قرار گرفت.در ادامه نوشتار حاضر مرور مختصری بر چارچوب مفهومی و راهبرد اصلی سیاست صندوق در استفاده از ابزار مورد اشاره خواهد داشت.
1.    مشارکت در تاسیس و توسعه صندوق‌های سرمایه‌گذاری جسورانه و خصوصی
بخشی از موضوعات نوآورانه به دلایل مختلف از ریسک فنی، عملیاتی و مالی کمتری برخوردار هستند. این پروژه‌ها ذاتا با استقبال بخش خصوصی روبرو می‌شوند و سرمایه‌گذاران حرفه‌ای نیز تمایل به حضور در این حوزه‌ها دارند. سیاست صندوق نوآوری و شکوفایی صرفا افزایش منابع مالی در دسترس بخش خصوصی برای عبور از مرحله گذر و شکل‌گیری بازار منطبق بر منطق تصمیم‌گیری سرمایه‌گذاران موجود است. بر این اساس بستر و سازوکار حمایتی صندوق برای شرکت‌های استارت‌آپی و دانش‌بنیانی که از خصوصیات فوق برخوردارند، مشارکت در صندوق‌های سرمایه‌گذاری جسورانه و خصوصی است. لذا صندوق نوآوری و شکوفایی در دو قالب 20 درصدی و 40 درصدی اقدام به سرمایه‌گذاری در این صندوق‌ها می‌کند. سیاست صندوق در این مشارکت‌ها عدم دخالت در سازوکار مدیریتی است. صندوق‌های سرمایه‌گذاری جسورانه در ایران تجربه نوپایی است که در بستر بازار سرمایه کشور ‌شکل گرفته است؛ علیرغم این واقعیت که این صندوق‌ها به عنوان یک تجربه جدید همچنان نیازمند بهینه‌سازی عملکرد و بهبود روش‌های اجرایی هستند، ظرفیت ایجاد شده به نحوی است که پروژه های نوآورانه‌ای که از جذابیت‌های نسبی برای بخش خصوصی برخوردار باشند، می‌توانند در یک فضای حرفه‌ای و شفاف به توسعه فعالیت و تامین مالی بپردازند. بنابراین دسته اول موضوعات نوآورانه که ذاتا نیم‌رخ ریسک و بازده معقول و منطقی از منظر سرمایه‌گذاران خصوصی دارند امکان دریافت و حمایت مالی در این چارچوب خواهند داشت. بدیهی است پروژه‌هایی با ویژگی‌های برشمرده نباید به صورت گلخانه‌ای توسط نهادهای عمومی و دولتی تحت حمایت قرار گیرند؛ و وظیقه صندوق‌ نوآوری و شکوفایی به عنوان نهاد مالی دولتی صرفا افزایش منابع مالی بازار برای فعالان و تسهیل تامین مالی است؛ تا از این مسیر رشد و بلوغ آنها در فضای رقابتی و مبتنی بر ساختار بازار انجام شود.  
2.    مدل هم‌سرمایه‌گذاری
در کنار موضوعات مورد اشاره که از ریسک و بازده جذابی برای بخش خصوصی برخوردار است، موضوعات فناورانه متعددی نیز وجود دارد که به دلیل نااطمینانی‌های فنی و ابهامات ذاتی، برای بخش خصوصی جذابیت پایین‌تری داشته و سرمایه‌گذاران خصوصی امکان تحمل ریسک بالای این موضوعات را به تنهایی ندارند. در عین حال این موضوعات به دلیل نگاه به آینده و یا اولویت‌های راهبردی، برای توسعه کشور یک الزام حیاتی هستند و به عنوان زیرساخت توسعه کشور و توان رقابتی از اهمیت بالا برخوردارند. چارچوب این پروژه‌ها به نحوی است که نمی‌توان از سرمایه‌گذار خصوصی انتظار داشت علیرغم وجود فرصت‌های متعدد سودآوری در فضای اقتصادی کشور، رغبتی برای حضور چشمگیر در حوزه‌ها مورد اشاره داشته باشد و ریسک‌های بالای توسعه دانش‌فنی یا سرمایه‌گذاری در این فعالیت‌ها را بدون حمایت دولت متحمل شود. در این‌گونه موضوعات نیاز است که دولت با حمایت حداکثری زمینه رشد و توسعه ایده را فراهم نموده و در عین حال باعث از بین رفتن ساختار اقتصادی حاکم بر آن کسب‌وکار نیز نشود. ساختار حمایتی صندوق نوآوری و شکوفایی برای این موضوعات افزایش جذابیت پروژه از طریق بهبود نیم‌رخ ریسک و بازده آن است. لذا در فعالیت‌هایی که رغبت بخش خصوصی نسبت به آنها کمتر است، سیاست صندوق بهبود توجیه اقتصادی طرح از بستر تزریق منابع عمومی است؛ در عین حال همچنان خط قرمز پیش‌روی صندوق پرهیز از مدیریت و دخالت در سازوکار توسعه آن کسب‌وکار تعریف شده است. به بیان دیگر صندوق به جای ورود مستقیم و حمایت بلاشرط تلاش می‌کند که نیم‌رخ ریسک و بازده پروژه‌های اینچنینی را با دخالت خود به نحوی تغییر دهد که با الگوی تصمیم‌گیری بخش خصوصی منطبق شود و از این ره‌گذر توجیه اقتصادی پروژه و جذابیت آن افزایش یابد. مدل سرمایه‌گذاری صندوق در این بخش تحت عنوان هم‌سرمایه‌گذاری توسعه یافته است. بر این مبنا وظیفه انتخاب، مدیریت و هدایت طرح تماما بر عهده سرمایه‌گذار منتخب خصوصی (عامل سرمایه‌گذاری)  است و صندوق صرفا در قالب یک تامین کننده مالی منفعل  و در یک ساختار نامتقارن  ایفای نقش می‌کند. در این سازوکار صندوق نوآوری و شکوفایی تا سقف ۴ برابر سرمایه‌گذاری یک عامل در یک پروژه اقدام به تامین مالی خواهد کرد. صندوق در کنار آورده ۴ برابری خود ساختار غیرمتقارن را در توزیع سود و زیان پروژه نیز تدارک دیده است تا از این طریق سهم صندوق در ریسک‌های مربوط به عدم حصول نتیجه بیشتر و در بازده حاصل از موفقیت پروژه نیز کمتر از بخش خصوصی باشد. بنابراین صندوق در این قالب نقش یک نهاد تامین مالی ماموریت محور را بر عهده دارد که تلاش می‌کند انگیزه حضور سایرین برای ورود به اولویت‌های راهبردی کشور باشد. چارچوب تامین مالی به نحوی است که صندوق صرفا قواعد بازی را به گونه‌ای چیدمان کرده است که توجیه دوگانه ریسک و بازده برای بخش خصوصی منطبق با شرایط بازار شود و لذا پروژه‌های راهبردی نیز همچون دسته اول پروژه‌ها با مدیریت و ساختار تصمیم‌گیری سرمایه‌گذاران حرفه‌ای راهبری شود.()
صندوق نوآوری شکوفایی با توجه به تجربه حضور دولت‌ها در فضای کسب‌وکار بایدها و نبایدهای مربوط به دخالت دولت در سازوکار بازارهای اقتصادی را مورد توجه خود دارد. لذا علیرغم استقبال گذرا و کوتاه‌مدتی که بعضا از دخالت حداکثری و توزیع زیاد منابع به عمل می‌آید، همچنان بر موضع خود مبتنی بر سرمایه‌گذاری هدفمند، با دخالت حداقلی و راهبری بخش خصوصی مانده و معتقد است که مسیر توسعه پایدار تامین مالی نوآوری در کشور با اتکای به توان بخش خصوصی میسر است. بدیهی است تجربه اندک دولت برای حمایت از فعالیت‌های نوآورانه، کمبود اجزای بالغ در زیست‌بوم نوآوری و تنگناهای ذاتی محیط کسب‌وکار کشور، موضوع سرمایه‌گذاری و مشارکت را با معضلات و چالش‌های بزرگی روبرو می‌سازد، لیکن در هر حال کشور در این عرصه نیز نیازمند آموزش با الهام از تجربه سایر کشورها است.
در پایان ذکر این نکته ضروری است که دستیابی به یک بازار سرمایه‌گذاری خطرپذیر پویا نیازمند توسعه ابزارهای متعدد و یافتن سازوکارهای متنوعی است که با اتکا بر آنها بتوان تامین مالی را تسهیل کرد و نیازهای موجود در زیست‌بوم نوآوری کشور را مرتفع ساخت. امید است در سال آتی با توسعه ابزار جدید، نواورانه و کارا بتوانیم گام موثری در بهبود جایگاه اقتصاد دانش‌بنیان کشور برداشته و زیرساخت‌های حیاتی اقتصاد دانش‌بنیان را به صورت منطقی و علمی اجرایی کنیم. تردیدی نیست که شکوفایی اقتصادی از بستر نوآوری و اقتصاد دانش‌بنیان می‌گذرد.

 

میانگین (0 آرا)

ارسال ایمیل